Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNumery4DociekaniaW poszukiwaniu duchowej syntezy. ...

Dociekania

W poszukiwaniu duchowej syntezy. Eksperymentalny tekst ezoteryczny z 1921 roku

In Search of a Spiritual Synthesis: An Experimental Esoteric Text from 1921
Monika Rzeczycka i Agata Świerzowska
p. 343-358

Streszczenia

Niewielka książka zatytułowana Na skrzydłach szału jest unikalnym dokumentem związanym z dziejami ezoteryzmu w międzywojennej Polsce. Oryginalna kompozycja i specyficzna strategia narracyjna zastosowana przez Jerzego Znamierowskiego, ukrywającego się pod pseudonimem Jaksa-Mnich, wskazuje na inicjacyjny charakter tej publikacji. Kierunki analizy i interpretacji utworu zostały wyznaczone przez metodologię Western Esotericism Studies oraz historię idei.

międzywojenne piśmiennictwo ezoteryczne, polski mesjanizm ezoteryczny, Jerzy Znamierowski, Ludwik Chomiński, Lucifer-Agni

Góra strony

Uwagi wydawcy

10.18318/td.2023.4.19

Uwagi autora

Projekt 186/NPRH4/ H2b/83/2016 finansowany ze środków MNiSW w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki. Zob. http:// www.tradycjaezoteryczna. ug.edu.pl/node/1 [6.03.2023]. Za pomoc w przygotowaniu tego tekstu pragniemy złożyć szczególne podziękowania Izabeli Trzcińskiej (AGH), Rafałowi Prinke i Przemysławowi Sieradzanowi.

Pełny tekst

Na skrzydłach szału wśród polskich międzywojennych publikacji ezoterycznych

  • 1 Projekt 186/NPRH4/H2b/83/2016 finansowany ze środków MNiSW w ramach Narodowego Programu Rozwoju H (...)
  • 2 Zob. U. Patocka-Sigłowy, Polska prasa ezoteryczna i wydawnictwa książkowe w latach 1890-1939, w: (...)
  • 3 Na przykład teksty antropozoficzne z lat 1923-1939. Zob. U. Patocka-Sigłowy, Prasa teozoficzna i (...)
  • 4 Analogiczne zjawisko możemy obserwować w sztukach plastycznych. Pod wpływem fascynacji ezoteryczn (...)
  • 5 Zob. M. Rzeczycka, Wtajemniczenie. Ezoteryczna proza rosyjska końca XIX – początku XX wieku, Wyda (...)

1Interdyscyplinarne badania nad polskim ezoteryzmem prowadzone w ostatnich latach1 wykazały duże zróżnicowanie gatunkowe publikacji wpisujących się w nurty alternatywnej duchowości w przedwojennej Polsce. Oprócz czasopism ezoterycznych, wydań popularyzatorskich oraz dzieł literackich o różnej wartości artystycznej udało się odnaleźć także teksty wcześniej niedostrzeżone, nieznane2. Zasoby polskiego przedwojennego ezoteryzmu wzbogaciły się na przykład o szereg publikacji „wewnętrznych”, funkcjonujących poza oficjalnym obiegiem wydawniczym, przeznaczonych dla członków konkretnych grup inicjacyjnych3. Na szczególną uwagę zasługują również rzadkie publikacje o charakterze eksperymentalnym. Takie nowatorskie formy można spotkać przede wszystkim w obrębie literatury pięknej. Przykładem najbardziej oczywistym są dzieła Przybyszewskiego, Wyspiańskiego i Micińskiego, pozostające pod wyraźnym wpływem poszukiwań ezoterycznych. W podobnym duchu eksperymentatorami w literaturze światowej byli tacy pisarze-ezoterycy, jak Édouard Schuré, Franz Evers, Gustav Meyrink, Andriej Bieły, August Strindberg czy Maurice Maeterlinck4. To jednak wyjątkowa kategoria tekstów5. W porównaniu z nimi przedwojenne wydania popularyzujące wiedzę ezoteryczną wypadają dość konwencjonalnie, jeśli chodzi o formę.

2Te dwa poziomy działań, popularyzatorski oraz artystyczny, nieczęsto spotykały się w jednej pracy, a w przypadku wydań polskich to wyjątkowa rzadkość. Przykład takiej publikacji stanowi niewielka, 28-stronicowa książeczka zatytułowana Na skrzydłach szału, wydana w 1921 roku w Wilnie6. Na jej oświecicielski charakter wskazują nie tylko zawartość ideowa i forma odezwy, ale i sam wydawca Ludwik Chomiński (1890-1958), działacz społeczny i wolnomularz, oraz ściśle współpracująca z nim Księgarnia Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego M. Arcta.

3Książeczka ta to konstrukt słowno-graficzny, który zarówno w swej nietypowej formie, jak i funkcji jest najbliższy twórczości jednego z najsłynniejszych okultystów XIX wieku – Éliphasa Léviego Zaheda (właśc. Alphonse’a Louisa Constanta, 1810-1875). Jego publikacje poświęcone rytuałom magicznym stanowią szczególny przypadek połączenia popularyzatorskiego opisu z grafiką, która jest nie tyle ilustracją omawianej tezy, ile najczęściej emblematem powstałym z przetworzenia oryginalnych rycin alchemicznych lub ich fragmentów, na przykład pentakli czy pieczęci będących „kluczami do tajemnicy”. Autor Na skrzydłach szału nie naśladuje jednak ani rysunków, ani treści obecnych w dziełach Léviego, lecz korzysta z jego specyficznej metody. Pisał o niej Andrzej Kostołowski, wyjaśniając znaczenie i cel eksperymentów francuskiego ezoteryka:

  • 7 A. Kostołowski, Éliphas Lévi – mag jako artysta, w: Interpretacja dzieła sztuki. Studia i dyskusj (...)

Są one [rysunki Léviego] jakby rozwinięciem i uzupełnieniem tekstu (wskazują na ten upragniony przez czytelnika „klucz”), a także, zawierając proste elementy wyobrażeniowe, zestawiają je […]. Widz otrzymuje w nich skondensowane znaki tajemnicy […]. Jak przystało na dobrego znawcę alchemicznych ksiąg, Lévi nie […] wyjaśnia więc „tajemnic” swymi rysunkami (raczej nawet rozciąga znany z dawnych traktatów system ukrywania pod pozorem ujawniania ostatecznych „kluczy” tajemnic), z jednej strony pragnie trafić do prawdziwych adeptów, którzy mogliby błyskawicznie zrozumieć, o co chodzi, z drugiej strony, wobec wszystkich tych, którzy traktują okultyzm jako jeszcze jedną wyprawę w rejony ezoteryczne […], akcentuje ornamentalne zasnuwanie problemu mgłą tajemnicy, spoza której raz po raz wyzierają symbole fantastyczności7.

4Wtajemniczonym dzieła te miały dać wgląd w tajniki ezoterycznej doktryny i praktyki – mogły być odczytywane jako zapis doświadczeń własnych autora, a także swoisty przewodnik po meandrach wiedzy tajemnej. Nie tyle jednak pokazywały one konkretną drogę, ile raczej wyznaczały kierunki poszukiwań, pozwalając na indywidualną interpretację zdobywanych doświadczeń. W tym sensie prace Léviego miały charakter inicjacyjny – odczytywanie zawartych w nich symboli było niczym odsłanianie kolejnych poziomów (samo)wiedzy adepta. To właśnie metoda Léviego wydaje się główną inspiracją dla autora wileńskiej publikacji.

Jerzy Znamierowski

  • 8 Profesor Rafał Prinke zwrócił nam uwagę, że Znamierowscy posługiwali się herbem Gryf, a Gryfici c (...)
  • 9 Bibliografia Polska 1901-1939, t. 13: Jad-Jok, red. E. Dombek, G. Federowicz, BN, Warszawa 2011, (...)
  • 10 J. Znamierowski, Wić głębinowa, niepublikowany maszynopis, Toruń 1957 (archiwum prywatne, Ramana (...)

5Autorem Na skrzydłach szału, występującym pod pseudonimem Jaksa-Mnich, był prawdopodobnie Jerzy Znamierowski (1895-1991), jedna z ważnych postaci polskiego ezoteryzmu zarówno przed-, jak i powojennego. Chociaż jego nazwisko nie pojawia się w publikacji, wiele poszlak wskazuje, że właśnie on stworzył tę książeczkę8. Co prawda Bibliografia Polska 1901-1939 wskazuje nie Jerzego, tylko na Władysława Znamierowskiego, wileńskiego dziennikarza i wydawcę, ale zdaje się, że jest to identyfikacja błędna, wynikająca ze zbieżności nazwisk9. Niepowtarzalny idiolekt Jerzego Znamierowskiego, wykorzystana symbolika i głoszone idee, obecne w równie zadziwiającej broszurze Wić głębinowa przygotowanej w 1957 roku w formie ilustrowanego odręcznie maszynopisu10, świadczą o tym, że publikacja z 1921 roku wyszła spod tej samej ręki.

  • 11 Podpisano je „Sławomir Budzicz”, zapewne kolejnym pseudonimem Znamierowskiego; por. Kwiat paproci (...)
  • 12 Por. list J. Znamierowskiego do M. Znamierowskiej-Prüfferowej, 1 stycznia 1960, Biblioteka Główna (...)

6Warto dodać, że pięć przypowieści znajdujących się w Na skrzydłach szału – ich autorem najprawdopodobniej także jest Jerzy Znamierowski – zostało w 1937 roku przedrukowanych w pierwszym (i jedynym) numerze założonego i zredagowanego przez niego ezoterycznego czasopisma „Feniks”11. Co więcej, istnieją liczne dowody na to, że Znamierowski dobrze znał, a nawet tłumaczył teksty, które zostały przywołane w Na skrzydłach szału, między innymi Doktrynę tajemną i Głos milczenia Heleny Bławatskiej (1831-1891) czy Radźa jogę Swamiego Vivekanandy (1863-1902)12.

  • 13 Zob. I. Trzcińska, A. Świerzowska, J. Szymeczek, Z dziejów polskiej teozofii, w: Polskie Tradycje (...)
  • 14 Order of the Star in the East to międzynarodowa organizacja inicjacyjna założona w 1911 roku prze (...)
  • 15 The Polish United Esoteric Lodge „Lucifer-Agni” – Polskie Zjednoczone Koło Wewnętrzne – figuruje (...)
  • 16 Zob. I. Trzcińska, A. Świerzowska, J. Szymeczek, Z dziejów polskiej teozofii, s. 38-130.

7Jerzy Znamierowski ukończył studia filozoficzne. Był poetą, eseistą i dramaturgiem, autorem niepublikowanych w większości utworów, w tym ezoterycznych odezw i manifestów. W 1921 roku, w chwili wydania Na skrzydłach szału, wstąpił do nowo utworzonej polskiej sekcji Towarzystwa Teozoficznego kierowanej przez Wandę Dynowską (1888-1971)13. Mniej więcej w tym samym czasie założył efemeryczną organizację związaną ideowo z Zakonem Gwiazdy na Wschodzie14. Jej nazwa, Lucifer-Agni, pojawia się w omawianej przez nas publikacji15. Prawdopodobnie należał także do Kościoła liberalnokatolickiego oraz masonerii obrządku mieszanego „Le Droit Humain”. Ugrupowania te wyrastały ze struktur Towarzystwa Teozoficznego lub personalnie czy ideowo były powiązane z tą największą formacją ezoteryczną Zachodu16.

  • 17 Por. list J. Znamierowskiego do M. Znamierowskiej-Prüfferowej, 1 stycznia 1960, Biblioteka Główna (...)

8Po drugiej wojnie światowej Znamierowski pozostał w Wilnie. W 1950 roku sowieckie władze skazały go na dziesięć lat łagrów za działalność kontrrewolucyjną. We wrześniu 1956 roku na mocy amnestii schorowany Znamierowski wrócił do Wilna, otrzymał zgodę na repatriację, a następnie wraz z żoną Zofią osiadł w Toruniu, gdzie mieszkał do śmierci. Niestety, większość jego przedwojennego archiwum przepadła, w tym ezoteryczna biblioteka, tłumaczenia oraz autorskie utwory literackie i publicystyczne, skonfiskowane podczas aresztowania jako dowody przestępstwa17.

  • 18 K. Kaczmarski, Działania aparatu represji wobec masonerii w Polsce Ludowej, „Aparat Represji w Po (...)

9W okresie powojennym Znamierowski nie zrezygnował z działalności ezoterycznej, starając się dostosować do nowych realiów politycznych. Wymownym śladem są dokumenty Wydziału IV Departamentu III Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, którego funkcjonariusze rozpracowywali środowiska polskich ezoteryków. Z materiałów tych wynika, że Znamierowski prowadził „pracę agitacyjno-propagandową wśród inteligencji polskiej”. Podtrzymywał też związki z ezoterykami, wywodzącymi się głównie ze środowisk teozoficznych, którzy byli aktywni jeszcze przed wojną, na przykład z Wandą Dynowską przebywającą w Indiach, Eweliną Karasiówną (1895-1964), Błażejem Włodarzem (1896-1979), Stefanią Krasowską (1886-1964) czy Heleną Potulicką (1896-1973). Znamierowski dążył do odbudowania zniszczonego przez wojnę środowiska polskich ezoteryków. Zależało mu na stworzeniu czegoś na kształt porozumienia skupiającego osoby zainteresowane poszukiwaniami duchowymi niezależnie od ich ezoterycznej „afiliacji”18.

10Ta idea – łączenia, tworzenia pewnej syntezy, poszukiwania wspólnych idei pomimo różnic doktrynalnych – była dla Znamierowskiego szczególnie istotna. Jest ona motywem przewodnim wspomnianej powojennej Wici głębinowej, ale uwidacznia się już w Na skrzydłach szału.

Eksperymentalna kompozycja

11Publikacja z 1921 roku jest utworem unikatowym dzięki zabiegom formalnym, polegającym na połączeniu obrazu i tekstu w taki sposób, że nie tylko uzupełniają się one wzajemnie, ale w procesie lektury łączą w skomplikowane układy symboliczne.

12W warstwie graficznej wykorzystano symbole zaczerpnięte z wielu źródeł – systemów religijnych, tradycji hermetycznej, alchemii, wolnomularstwa czy najmłodszej z nich – teozofii. Autor nie skopiował jednak ilustracji pochodzących z konkretnych źródeł archiwalnych, lecz zaproponował zestaw „skrótów myślowych”, uproszczonych form graficznych odsyłających do bogatego imaginarium zachodniego ezoteryzmu międzywojennej Europy. Znalazły się tu między innymi heksagramy, pentagramy, krzyże, swastyki, gwiazdy i lotosy o określonej liczbie promieni i płatków, trójkąty, kwadraty magiczne, koła, węże, pentakle. Są to właśnie te „klucze”, „skondensowane znaki tajemnicy”, o których pisał Kostołowski. Strategia Znamierowskiego polega na nadawaniu tym uniwersalnym symbolom nowych znaczeń przez odwołania do konkretnych tekstów i idei.

13Warstwa tekstowa książki jest misternym układem kilku typów wypowiedzi. Mamy tu cytaty lub parafrazy cytatów z różnych źródeł, krótkie przypowieści, modlitwy oraz wiersze, a także manifest ideowy i kredo. Są także hasła o charakterze sloganowym, wyliczenia, terminy, nazwy lub imiona czy nazwiska odsyłające do określonych doktryn religijnych, ścieżek duchowych, tradycji ezoterycznych i systemów filozoficznych zarówno zachodnich, jak i wschodnich. Źródła tego materiału są bardzo różnorodne. Autorem części dłuższych tekstów i krótkich haseł jest sam Znamierowski, jednak zdecydowaną dominantę stanowią cytaty przejęte z literatury polskiej. Dobór autorów jest tutaj znamienny, są to bowiem osoby, które w środowisku polskich ezoteryków okresu międzywojennego uważano za eksponentów polskiej filozofii narodowej i polskiego mesjanizmu, wyrazicieli ducha narodu polskiego czy też w ogóle uniwersalnych prawd duchowych.

14W książce przywoływane są fragmenty utworów Mickiewicza (Oda do młodości, Dziady drezdeńskie), Wyspiańskiego (Wesele, Wyzwolenie, Czekam na cię), Cieszkowskiego (Ojcze nasz), Krasińskiego (Nie-Boska komedia), Przybyszewskiego (Z wigilii), Brzozowskiego (Legenda Młodej Polski), Konopnickiej (Z ksiąg ducha), Żeromskiego (Słowo o bandosie), ale także Siły-Nowickiego (Tatry) i Leszczyńskiego (Atlantyda). Istotnym komponentem są odwołania do prac teozoficznych Mabell Collins (1851-1927, Światło na drodze), Annie Besant (Reinkarnacja), George’a S. Arundale’a (1878-1945, Self-preparation) oraz Jiddu Krishnamurtiego (U stóp mistrza). Sporadycznie pojawiają się cytowania z klasycznych tekstów indyjskich – Bhagawadgity oraz upaniszady Ćhandogja. Na większości stron pojawiają się także wersety z hermetycznej Tabula Smaragdina w języku łacińskim. Tylko nieliczne cytaty zostały podpisane imieniem i nazwiskiem twórcy lub jego inicjałami, podobnie w niewielu przypadkach wskazano tytuł dzieła.

15Znamierowski nie tylko przywołał teksty, które uznał za kluczowe dla nowej syntezy ezoterycznej, ale pokazał też sposób, w jaki jego zdaniem należało je odczytywać. Przedstawił to w Bibljografii Ezoterycznej (s. 22), ujętej w formę dużego kwadratu podzielonego na szesnaście mniejszych, w których umieszczono imiona lub imiona i nazwiska autorytetów i przewodników duchowych, zarówno światowych, jak i polskich. Ich myśli w formie cytatów, parafraz czy tylko symboli pojawiły się w książeczce. Układ pól pozwala na wielokierunkowe czytywanie nazwisk i tym samym tworzenie wielu kombinacji myśli, odczytywanie ich w różnych kontekstach.

Nowa Wielka Improwizacja

  • 19 Zob. A. Faivre, Western Esotericism: A Concise History, przeł. Ch. Rhone, Sunny Press, New York (...)

16Szczegółowa analiza i „odkodowanie” wszystkich symboli zawartych w publikacji Znamierowskiego nie są w tym miejscu możliwe, z tego powodu przedstawiamy propozycję odczytania tylko jednej warstwy utworu, jego głównego przesłania, które czytelnik odkrywa, podążając za skojarzeniami wywoływanymi przez tekst i obraz. Ta strategia interpretacyjna przybliża rozumienie symbolu jako klucza do tajemnicy, którą czytający sam odsłania dzięki imaginacji i mediacji, najważniejszym instrumentom ezoterycznego poznania19.

  • 20 Platon, Jon, przeł. i komentarzem opatrzyła E. Osek, PIW, Teologia Polityczna, Warszawa 2021, s. (...)
  • 21 Szczegółowo o metaforze szału w literaturze i sztuce Młodej Polski zob. R. Okulicz-Kozaryn, Rok 1 (...)
  • 22 I. Chrzanowski Chleb macierzysty „Ody do młodości”, Gebethner i Wolff , Warszawa 1920, s. 12.

17Tytułowe „skrzydła szału” to metafora wyznaczająca bardzo szeroki kontekst literacki, sięgający Platońskiego Iona, w którym Sokrates wyjaśnia niuanse boskiego szału (furor divinus). Jeden rodzaj przypisuje poecie jako „istocie lotnej, skrzydlatej i świętej”, niezdolnej niczego stworzyć, „zanim nie stanie się natchnion[a] i nie wyjdzie z siebie”20. W utworze Znamierowskiego szał poetycki odkrywa jednakowo ważną rolę jak szał misteryjny i wieszczy, dwa inne rodzaje boskiego nawiedzenia, o których traktuje Ion. Bezpośrednią inspiracją mógł być także Morituris Andrzeja Niemojewskiego (1864-1921) – wizja, w której „młódź szalona”, „wzlatująca na skrzydłach szału”, uwalnia się „z myśli zgnilizny”, zostawia za sobą starą ojczyznę i wzlatuje do nowej21. „Młódź szalona” Niemojewskiego jest bliska Mickiewiczowskiej „młodzieży mądrej szałem”, która może przemienić rzeczywistość. Ze względu na te afiliacje tytułowy „szał”, należałoby rozumieć przede wszystkim w duchu Mickiewicza, jako rodzaj intuicyjnej, religijnej wiary oraz siły, dzięki której człowiek może wznieść się ponad świat materii, uwolnić od niej, doświadczyć rzeczywistości nadnaturalnej22.

18Swoistym przewodnikiem po tekście, rozwijającym idee zawarte w tytule, ale też wyznaczającym jego linię interpretacyjną, jest fragment zamieszczony na pierwszej stronie książeczki. Przytaczamy go w całości, wyróżniając słowa-klucze, które odsyłają do idei porządkujących całe przesłanie.

  • 23 Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, s. 1.

…I śni mi się znowu o Wielkich Skrzydłach sen … o skrzydłach Łabędzia w Przestrzeni i Czasie. Jedno na Zachód wyciągnięte – ku piramidom krainy Kemi, Ra-Ozyrysa, drugie – na Wschód – ku śnieżnym Himalajom, pagodom Benaresu, o Brahmie, który jest Atman, zadumanym; jedno w Przeszłość sięga legendą o szczęsnej i wolnej, i cudnej Atlantydzie, drugie – bije w nie znane Słoneczne Jutro świata23.

19Nawiązuje on, jak sądzimy, do Wielkiej Improwizacji, fragmentu, w którym Konrad mówi:

I mam je, mam je, mam – tych skrzydeł dwoje;

Wystarczą: od zachodu na wschód je rozszerzę,

Lewem o przeszłość, prawem o przyszłość uderzę,

  • 24 A. Mickiewicz, Dziady, cz. III, oprac. J. Kallenbach, BN, Kraków 1920, s. 85.

I dojdę po promieniach uczucia – do Ciebie!24

  • 25 Więcej o ezoterycznych wyobrażeniach na temat Himalajów zob. K.M. Hess, P. Sieradzan, Exploration (...)

20Jesteśmy zdania, że podmiot, to jest Jaksa-Mnich, niczym Gustaw/Konrad śni („znowu”) o „Wielkich Skrzydłach”, które rozciąga w przestrzeni i czasie. Przy czym punktami orientacyjnymi, pomiędzy którymi stoi, są miejsca istotne na ezoterycznej mapie świata. Zachód jest symbolizowany przez Egipt – kolebkę odwiecznej mądrości, wiedzy alchemicznej i hermetycznej, ale też krainę słonecznego Ra, stwórcy świata, pana ładu kosmicznego, i Ozyrysa, bóstwa umierającego i zmartwychwstającego. Wschód wyznaczają Himalaje, a więc siedziba mędrców, ascetów i joginów, a także mahatmów czczonych przez teozofów, do których należał Znamierowski25. Benares (obecnie Varanasi) to jedno z najświętszych miast indyjskich i pierwsza siedziba Zakonu Gwiazdy na Wschodzie, to także miejsce dysput mędrców o naturze brahmana (absolutu) i atmana (duszy jednostkowej). Z kolei wskaźnikami czasu, przeszłości i przyszłości, są Atlantyda oraz „Słoneczne Jutro świata”, które w duchu mesjanistycznym, tak charakterystycznym dla polskich ezoteryków okresu międzywojennego, można interpretować jako odrodzoną Polskę. Ta interpretacja znajduje potwierdzenie na stronie czwartej, gdzie przedstawiono diagram w formie kwadratu, na którym wewnętrzne słońce poznania z czterech stron otaczają te same „punkty orientacyjne”: Egipt i Indie oraz Atlantyda i Polska.

  • 26 Zdzisław Kępiński (Mickiewicz hermetyczny, PIW, Warszawa 1980, s. 28-56) stawia tezę, że środowis (...)

21Trop Mickiewiczowski, choć nie jedyny, jest bardzo ważnym elementem ezoterycznego przesłania Jaksy-Mnicha. Zdają się świadczyć o tym data i miejsce wydania Na skrzydłach szału. Warto przypomnieć, że dokładnie sto lat wcześniej, w 1821 roku, doszło do integracji wileńskich środowisk ezoterycznych. Józef Jeżowski, Franciszek Malewski, Adam Mickiewicz, Onufry Pietraszkiewicz i Tomasz Zan, tworzący trzon filomatów, wstąpili wówczas do dwóch głównych formacji wolnomularskich w Wilnie. Była to więc próba stworzenia pewnej ezoterycznej syntezy zarówno na poziomie ideowym, jak i organizacyjnym26.

22Zauważmy, że Na skrzydłach szału – ów „hejnał”, wzywający (znowu!) do zbudowania porozumienia między różnymi grupami i organizacjami, pokazujący możliwości tworzenia szerokiej syntezy wielu rozmaitych idei filozoficznych, religijnych i ezoterycznych – został wydany nie tylko w miejscu, gdzie owa integracja już kiedyś się odbyła, nie tylko przez wydawcę-wolnomularza, ale także dokładnie w stulecie zjednoczeniowego aktu. Moment ten nie jest, jak sądzimy, przypadkowy. Wydaje się, że była to próba wpisania obydwu wydarzeń (z 1821 i 1921 roku) w paradygmat ezoterycznie rozumianej ewolucji. Proces ten, zarówno w wymiarze duchowym, jak i materialnym, postrzegano nie jako linearny ciąg zmian, ale raczej jako spiralny ruch w górę – stopniowe przechodzenie poszczególnych elementów rzeczywistości przez te same fazy, jednak na coraz wyższym i doskonalszym poziomie. W tej wizji każda epoka, zachowując rozwiązania przeszłości, wypracowywała jednocześnie nowe formy, bardziej odpowiednie dla swojego czasu.

23Rekonstruując tok myślenia autora, doszłyśmy do wniosku, że Znamierowski prawdopodobnie był przekonany, że po stu latach od próby zjednoczenia organizacji masońskich przez młodzież filomacką przyszedł czas na program będący nową syntezą. Do tego wzorca pasowały również narodziny Akademickiej Organizacji Metafizycznej AOM (1921) jako struktury jednoczącej współczesne Towarzystwo Teozoficzne, Związek Jutrzenki, jak w Polsce nazwano Związek Gwiazdy na Wschodzie, i Polskie Zjednoczone Koło Wewnętrzne Lucifer-Agni. Ta nowa formacja czerpała inspiracje z przeszłości, czyli z poprzedniego „obrotu” spirali ewolucji, gdyż wyrastała wprost z aktu zjednoczenia filomatów, filaretów, iluminatów i masonów sprzed wieku, ale na wyższym poziomie rozwoju rzeczywistości była już zupełnie nową jakością. Ten sam schemat myślowy daje się zaobserwować w całej książce Znamierowskiego. Pojawiają się w niej klasyczne wątki ezoteryczne, jednak ich interpretacja ulega znacznemu rozszerzeniu w stosunku do tradycyjnej.

  • 27 Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, s. 12, por. A. Mickiewicz, Dziady, cz. III, s. 121.
  • 28 Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, s. 12, por. G.S. Arundale, Self-Preparation: A Year’s Study an (...)
  • 29 Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, wkładka z bibułką, bez paginacji, między s. 4 i 5. Podobizna t (...)

24Szczególnie znamienne i potwierdzające proponowaną tu „ewolucyjną” interpretację jest nowe odczytanie mickiewiczowskiego zbawcy o imieniu 44. Znamierowski charakteryzuje go słowami Wieszcza: „A życie jego – trud trudów, A tytuł jego – lud ludów”27, ale też pokazuje go jako „Mesjasza-Awatara”, który ma właśnie nadejść i ustanowić nowy porządek świata. Tym nowym mesjaszem jest dla Znamierowskiego Krishnamurti. Jaksa-Mnich przywołuje go słowami zaczerpniętymi z przewodnika do medytacji, który miał pomóc członkom Zakonu Gwiazdy przygotować się na nadejście Nauczyciela Świata: „Przybądź z mocą swej miłości, przybądź w blasku swej potęgi”28. Nie bez powodu duże zdjęcie Krishnamurtiego, w wersji do wycięcia i oprawienia, zostało zamieszczone w polskiej publikacji29. Samą zaś postać Krishnamurtiego-Mesjasza Jaksa-Mnich scharakteryzował fragmentami z Wyzwolenia Wyspiańskiego, Z wigilii Przybyszewskiego, i Nie-Boskiej komedii Krasińskiego. Wszystkie przywołane wersety podkreślają kosmiczny wymiar tej postaci.

  • 30 Por. J. Dickstein-Wieleżyńska, Prometeusz-Paraklet. Studya, szkice, głosy, Tow. Akc. S. Orgelbran (...)
  • 31 Tamże, s. 297.
  • 32 Tamże, s. 295.
  • 33 Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, s. 6; Tabula Smaragdina, werset 2, Znamierowski podaje wersję ł (...)

25Jednocześnie mesjasz skrywający się pod imieniem 44 został przez Jaksę-Mnicha określony jako Prometeusz-Paraklet (s. 12), a więc byt doskonały, bo łączący w sobie dwa przeciwstawne, ale uzupełniające się sposoby manifestowania Ducha w historii ludzkości. Wydaje się, że Znamierowski czerpie w tym miejscu inspirację z utworu Julii Dickstein-Wieleżyńskiej (1881-1943) poświęconego właśnie tej postaci30. Autorka charakteryzowała Prometeusza-Parakleta przez pryzmat dualistycznych dziejów Ducha. Pisała: „prometeizm jest ruchem ku ziemi, dośrodkowanym, ku człowiekowi; parakletyzm jest odśrodkowy, od człowieka, jest heliocentryczny, jeżeli za słońce uznamy ognisko boskości w świecie”31. Prometeusz miał więc uosabiać pierwsze kroki ludzkości zmierzającej do opanowania materii przez siły ducha. Paraklet z kolei jest upostaciowaniem „społecznej katharsis” i „kosmicznej Kanossy ducha”32, bezpośrednią drogą, którą człowiek może podążać do Stwórcy. Prometeusz w wizji Dicksteinówny przez swoje cierpienie przygotował ludzkość na nadejście Parakleta, niejako wyznaczył granicę pomiędzy światem materii a światem Ducha. Tę granicę Paraklet pozwoli człowiekowi pokonać. Taka jest też natura mesjasza o imieniu 44 według Jaksy-Mnicha. Jest on tym, który łączy przeszłość (Mickiewiczowskiego wyzwoliciela zniewolonego narodu) z przyszłością (Krishnamurtiego wiodącego wprost ku rzeczywistości transcendentnej). Wyznacza nową drogę, będącą syntezą dwóch ścieżek czytelnie wskazanych przez Znamierowskiego: na stronie dwunastej stylizowaną liczbę 44 otaczają dwa splecione kwadraty, czarny i biały. Na ich bokach wypisano odpowiednio: „misterie – mesjanizm – socjalizm – ezoteryzm” oraz „religia – filozofia – sztuka – nauka”. Z podobnymi odniesieniami mamy do czynienia na stronie szóstej, gdzie w sześcioramienną gwiazdę połączone zostały dwa trójkąty, biały i czarny, a całość wpisano także w biało-czarny okrąg. Figura nazwana przez Znamierowskiego „heksagramem metodologicznym” ma być wyrazem jedności dwóch przeciwstawnych, ale uzupełniających się wizji rzeczywistości: „idealizmu mistycznego” według teozofki Mabel Collins oraz „materializmu dziejowego” postulowanego przez Stanisława Brzozowskiego. Ów „heksagram metodologiczny” dodatkowo opisał Znamierowski cytatem z Tabula Smaragdina: „To, co jest na dole, jest takie jak na górze, a (i) to, co jest wyżej (wyższe), jest takie jak to, co jest niżej (niższe), dla osiągnięcia cudu zjednoczenia rzeczy”33.

  • 34 Tabula Smaragdina [Tablica Szmaragdowa] – hermetyczny tekst, którego autorstwo przypisywane jest (...)
  • 35 Tabula Smaragdina, werset 9; Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, s. 10.
  • 36 Tabula Smaragdina, werset 7; Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, s. 11.

26Naturę mającego nadejść Mesjasza Jaksa-Mnich charakteryzuje dodatkowo wersetami zaczerpniętymi z tego samego hermetycznego źródła34: „Z ziemi podnosi się ku niebu i stamtąd ponownie opada na ziemię, bierze przy tym siłę tego, co na górze, oraz tego, co na dole”35 i „Jego moc jest niesłabnąca, jeśli będzie zwrócona ku ziemi”36. Oba podkreślają dwukierunkowy charakter działań mesjasza – zwróconych jednocześnie ku ziemi i ku rzeczywistości transcendentnej.

27Jeśli trop mickiewiczowski uznamy za słuszny, można pokusić się o przypuszczenie, że Znamierowski Na skrzydłach szału postrzegał jako nową Wielką Improwizację. Jest to o tyle zasadne, że Konrad swój monolog zaczyna od wyrażenia wątpliwości, czy można oddać słowami to, co zrodzi się w umyśle. Jak gdyby w odpowiedzi na to pytanie w eksperymentalnej formie książeczki Znamierowskiego, łączącej elementy graficzne i tekstowe, w sposób pełniejszy zostały wyrażone te treści, których same słowa nie mogły oddać lub oddawały tylko częściowo. W tej sytuacji Jaksa-Mnich pozycjonuje samego siebie jako dziedzica Gustawa/Konrada. Obaj, dysponując mistycznym wglądem (szałem), sięgają do źródeł mocy, przy czym pierwszy z nich w sposób świadomy moc tę konceptualizuje, wykorzystując znane mu tradycje ezoteryczne i filozoficzne. Wszystkie traktuje jako swego rodzaju sposoby przejawiania się mocy i jednocześnie narzędzia, za pomocą których można ją wykorzystać, to znaczy rozpocząć proces przemiany rzeczywistości, w wyniku którego nastanie „Słoneczne Jutro świata”, czyli odrodzona Polska.

Zakończenie

28Na skrzydłach szału było utworem przeznaczonym nie tyle do czytania, ile do kontemplowania. Uważamy, że książeczka miała uruchomić wyobraźnię – imaginację – czytelnika w taki sposób, aby ten, korzystając z zawartych w tekście podpowiedzi, samodzielnie dotarł do zakodowanych treści. Poszczególne elementy graficzne i tekstowe pomagały czytającemu w uporządkowaniu myśli – miały budzić określoną linię skojarzeń, w naszym przekonaniu czytelnie zarysowaną przez odwołania do dzieł Mickiewicza. Ich zadaniem było nakierować refleksję czytającego na konkretne kwestie oraz inspirować go do podjęcia działania. Lektura Na skrzydłach szału przypomina medytację radźajogi lub odczytywanie kart tarota. Obie ścieżki zostały zresztą wprost wskazane przez autora jako narzędzia pozwalające odkodowywać znaczenia ukryte w tekście. Zaraz na odwrocie strony tytułowej, pod nagłówkiem „ołtarze”, który wskazuje miejsca i sposób dokonywania aktów kultowych, w tym wypadku działań medytacyjnych, wymieniono właśnie „Raja Yogę” oraz „Arkana Taro”. Należy od razu zauważyć, że obie „strategie” reprezentują dwie odmienne, ale w omawianym dziele koherentne tradycje duchowe Wschodu i Zachodu, o których wspominamy wcześniej. Taki sposób „czytania” pozwalał na szeroką, mieszczącą się w ramach różnych nurtów ezoterycznych interpretację prezentowanych treści. Umożliwiał także indywidualne rozumienie tekstu – był to w istocie proces budowania własnego, unikatowego systemu analogii, zestawu skojarzeń innych dla każdego czytelnika.

29Dobór materiału zarówno tekstowego, jak i graficznego zdaje się wskazywać na to, że autorowi zależało na osiągnięciu dwóch celów: nawiązaniu do tradycji oraz zbudowaniu przekazu o charakterze możliwie najbardziej uniwersalnym. Cel pierwszy – powiązanie własnej wizji z szeroką linią tradycji ezoterycznych – zrealizował przez wykorzystanie motywów graficznych i literackich odwołujących się do różnych dobrze już ugruntowanych doktryn, przypisujących sobie zazwyczaj starożytny (o ile nie odwieczny) rodowód. Zabieg taki sprawia, że głoszone w Na skrzydłach szału idee jawią się jako zakorzenione w przeszłości, mające umocowanie w płynącej stamtąd wiedzy, ergo – będące nośnikiem prawdy, a przez to skuteczne. Celem drugim Znamierowskiego było stworzenie przekazu zrozumiałego i przekonującego dla szerokiego grona osób zaznajomionych z różnymi doktrynami ezoterycznymi, przekazu, który by te osoby aktywizował. Przypuszczenie to jest o tyle zasadne, że idea wyjścia poza podziały i stworzenia płaszczyzny porozumienia wszystkich, a przynajmniej większości, ruchów czy doktryn ezoterycznych dość wyraźnie zaznaczała się w polskim środowisku okultystycznym tego okresu.

Góra strony

Przypisy

1 Projekt 186/NPRH4/H2b/83/2016 finansowany ze środków MNiSW w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki. Zob. http://www.tradycjaezoteryczna.ug.edu.pl/node/1 (6.03.2023). Za pomoc w przygotowaniu tego tekstu pragniemy złożyć szczególne podziękowania Izabeli Trzcińskiej (AGH), Rafałowi Prinkemu (emerytowany profesor UAM) i Przemysławowi Sieradzanowi.

2 Zob. U. Patocka-Sigłowy, Polska prasa ezoteryczna i wydawnictwa książkowe w latach 1890-1939, w: Polskie Tradycje Ezoteryczne 1890-1939, t. 2: Formacje, ludzie, idee, red. M. Rzeczycka, I. Trzcińska, Wydawnictwo UG, Gdańsk 2019, s. 267-319.

3 Na przykład teksty antropozoficzne z lat 1923-1939. Zob. U. Patocka-Sigłowy, Prasa teozoficzna i wydawnictwa antropozoficzne w II RP, w: Polskie Tradycje Ezoteryczne 1890-1939, t. 1: Teozofia i antropozofia, red. M. Rzeczycka, I. Trzcińska, Wydawnictwo UG, Gdańsk 2019, s. 232-233.

4 Analogiczne zjawisko możemy obserwować w sztukach plastycznych. Pod wpływem fascynacji ezoterycznych zrodziły się nowe nurty, przede wszystkim malarstwo abstrakcyjne Hilmy af Klint (1862-1944) i Wassiliego Kandinsky’ego (1866-1944), traktujących proces powstawania dzieła sztuki oraz samo dzieło jako efekt duchowego poznania innej, wyższej rzeczywistości.

5 Zob. M. Rzeczycka, Wtajemniczenie. Ezoteryczna proza rosyjska końca XIX – początku XX wieku, Wydawnictwo UG, Gdańsk 2010, s. 290-317.

6 Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, Lucifer-Agni, Wilno 1921, https://polona.pl/item/na-skrzydlach-szalu,ODk3NDM2MjU/0/#info:metadata (2.11.2021).

7 A. Kostołowski, Éliphas Lévi – mag jako artysta, w: Interpretacja dzieła sztuki. Studia i dyskusje, red. J. Wisłocki, PWN, Warszawa–Poznań 1976, s. 126.

8 Profesor Rafał Prinke zwrócił nam uwagę, że Znamierowscy posługiwali się herbem Gryf, a Gryfici często używali przydomka Jaksa; por. S. Konarski, O heraldyce i „heraldycznym snobizmie”, Auditor, Warszawa 1992, s. 18.

9 Bibliografia Polska 1901-1939, t. 13: Jad-Jok, red. E. Dombek, G. Federowicz, BN, Warszawa 2011, s. 72.

10 J. Znamierowski, Wić głębinowa, niepublikowany maszynopis, Toruń 1957 (archiwum prywatne, Ramana Dom). Zob. M. Rzeczycka, P. Sieradzan, Błażej Włodarz: A Proponent of Reconciliation, w: Polish Esoteric Traditions 1890-1939. Selected Issues, red. A. Świerzowska, Wydawnictwo UG, Gdańsk 2019, s. 176-198.

11 Podpisano je „Sławomir Budzicz”, zapewne kolejnym pseudonimem Znamierowskiego; por. Kwiat paproci, „Feniks. Miesięcznik poświęcony kulturze wewnętrznej, filozofji przyrody i twórczej syntezie ideowej” 1937, nr 1, s. 28-29. Zob. P. Sieradzan, Feniks, w: Internetowy Leksykon Polskiego Ezoteryzmu 1890-1939, http://www.tradycjaezoteryczna.ug.edu.pl/node/948 (6.03.2023).

12 Por. list J. Znamierowskiego do M. Znamierowskiej-Prüfferowej, 1 stycznia 1960, Biblioteka Główna UMK Toruń, sygn. 3125/IV/2. To jest maszynopis, sygnatura „zwykła” nie akcesyjna

13 Zob. I. Trzcińska, A. Świerzowska, J. Szymeczek, Z dziejów polskiej teozofii, w: Polskie Tradycje Ezoteryczne 1890-1939, t. 1, s. 83 i nast.; K.M. Hess, Polska myśl teozoficzna a idee Światowego Towarzystwa Teozoficznego w latach 1905-1939. Krytyczna analiza wybranych wątków filozoficznych, praca doktorska przygotowana pod kierunkiem prof. dr hab. Marty Kudelskiej, Uniwersytet Jagielloński, Wydział Filozoficzny, Kraków 2021, s. 341, 556.

14 Order of the Star in the East to międzynarodowa organizacja inicjacyjna założona w 1911 roku przez Annie W. Besant (1847-1933) i Charlesa W. Leadbeatera (1854-1934). Jej celem było przygotowanie ludzi na nadejście mesjasza – Nauczyciela Świata, Majtreji. Na czele stał Jiddu Krishnamurti (1895-1986), którego nauki były upowszechniane przez zakon.

15 The Polish United Esoteric Lodge „Lucifer-Agni” – Polskie Zjednoczone Koło Wewnętrzne – figuruje na stronie trzeciej, jako wydawca Na skrzydłach szału. Jak podaje Ludwik Hass, członkiem tej organizacji był wydawca książeczki Ludwik Chomiński. Co ciekawe, Hass nie wspomina o Zamierowskim; por. tenże, Wolnomularze polscy w kraju i na świecie, Rytm, Warszawa 1999, s. 76-77 i 573. Biorąc pod uwagę teozoficzne zainteresowania Znamierowskiego, sądzimy, że nazwa organizacji (United Esoteric Lodge, a także Koło Wewnętrzne) jest nawiązaniem do Esoteric Section w Towarzystwie Teozoficznym. W swoich pamiętnikach Chomiński nie wspomina o tej organizacji; zob. tenże, Pamiętniki, t. 1-6, Biblioteka Narodowa, rkps akc. 9736.

16 Zob. I. Trzcińska, A. Świerzowska, J. Szymeczek, Z dziejów polskiej teozofii, s. 38-130.

17 Por. list J. Znamierowskiego do M. Znamierowskiej-Prüfferowej, 1 stycznia 1960, Biblioteka Główna UMK Toruń, sygn. 3125/IV/2. W liście tym Znamierowski pisze, że utracił „25-letni dorobek […] literackiej i innej pisaniny”, który wpadł w ręce „szyderczych zbirów”.

18 K. Kaczmarski, Działania aparatu represji wobec masonerii w Polsce Ludowej, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989” 2004, nr 1, s. 186-227.

19 Zob. A. Faivre, Western Esotericism: A Concise History, przeł. Ch. Rhone, Sunny Press, New York 2010, s. 12.

20 Platon, Jon, przeł. i komentarzem opatrzyła E. Osek, PIW, Teologia Polityczna, Warszawa 2021, s. 107 (werset 534b).

21 Szczegółowo o metaforze szału w literaturze i sztuce Młodej Polski zob. R. Okulicz-Kozaryn, Rok 1894. Właściwy początek Młodej Polski, „Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza” 2012, r. V (XLVII), s. 7-31.

22 I. Chrzanowski Chleb macierzysty „Ody do młodości”, Gebethner i Wolff , Warszawa 1920, s. 12.

23 Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, s. 1.

24 A. Mickiewicz, Dziady, cz. III, oprac. J. Kallenbach, BN, Kraków 1920, s. 85.

25 Więcej o ezoterycznych wyobrażeniach na temat Himalajów zob. K.M. Hess, P. Sieradzan, Explorations of the Esoteric Dreams of the Himalayas, w: Imaginatio, red. M. Rzeczycka, A. Świerzowska, I. Trzcińska, Światło i Ciemność, t. VIII, Wydawnictwo UG, Gdańsk 2017, s. 175-199.

26 Zdzisław Kępiński (Mickiewicz hermetyczny, PIW, Warszawa 1980, s. 28-56) stawia tezę, że środowisko filomackie postanowiło wejść do lóż masońskich, żeby wpływać na starsze pokolenie braci w fartuszkach. Ta zbiorowa akcja filomatów miała doprowadzić do integracji środowiska a następnie do rewolucyjnych przemian społecznych inspirowanych książką A. Barruela Historia jakobinizmu wyjęta z dzieł księdza Barruel – Memoires pour servir a d’histoire du jacobinisme (przeł. ks. K. Surowiecki, t. I-IV, Berdyczów 1812).

27 Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, s. 12, por. A. Mickiewicz, Dziady, cz. III, s. 121.

28 Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, s. 12, por. G.S. Arundale, Self-Preparation: A Year’s Study and Meditation for Those Who Desire to Prepare Themselves to Recognize and Serve the World-Teacher when He Comes, The Star Publishing Trust, London 1926, s. 7 (przeł. A.Ś.). Dalszy fragment tego wezwania brzmi: „I zbaw świat, który czeka na Twe nadejście; Ty jesteś Nauczycielem aniołów i ludzi”.

29 Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, wkładka z bibułką, bez paginacji, między s. 4 i 5. Podobizna ta jest jedną z najczęściej reprodukowanych, zob. Alcyone, At the Feet of the Master, Theosophist Office Adyar 1910.

30 Por. J. Dickstein-Wieleżyńska, Prometeusz-Paraklet. Studya, szkice, głosy, Tow. Akc. S. Orgelbranda S-ów, Warszawa 1913.

31 Tamże, s. 297.

32 Tamże, s. 295.

33 Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, s. 6; Tabula Smaragdina, werset 2, Znamierowski podaje wersję łacińską.

34 Tabula Smaragdina [Tablica Szmaragdowa] – hermetyczny tekst, którego autorstwo przypisywane jest mitycznemu Hermesowi Trismegistosowi; pierwsze redakcje pojawiają się w źródłach arabskich na przełomie VIII i IX w. W przekładach na język łaciński tekst jest znany od XII w. Zgodnie z tradycjami alchemii arabskiej i europejskiej opisuje on podstawy doktryny alchemicznej, czyli główne zasady, które rządzą procesami zmian i przemian w naturze. Zob. np. F. Ebeling, The Secret History of Hermes Trismegistus: Hermeticism from Ancient to Modern Times, Cornell University Press, London–New York, 2007; M.P. Pereira, Heavens on Earth: From the Tabula Smaragdina to the Alchemical Fifth Essence, „Early Science and Medicine” 2000, t. 5/2, s. 131-144; pełen tekst: R. Steele, D.W. Singer, The Emerald Tablet, „Proceedings of the Royal Society of Medicine” 1928, t. 21 (3), s. 485-501.

35 Tabula Smaragdina, werset 9; Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, s. 10.

36 Tabula Smaragdina, werset 7; Jaksa-Mnich, Na skrzydłach szału, s. 11.

Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Monika Rzeczycka i Agata Świerzowska, «W poszukiwaniu duchowej syntezy. Eksperymentalny tekst ezoteryczny z 1921 roku»Teksty Drugie, 4 | 2023, 343-358.

Odwołania dla wydania elektronicznego

Monika Rzeczycka i Agata Świerzowska, «W poszukiwaniu duchowej syntezy. Eksperymentalny tekst ezoteryczny z 1921 roku»Teksty Drugie [Online], 4 | 2023, Dostępny online od dnia: , Ostatnio przedlądany w dniu 19 juin 2024. URL: http://0-journals-openedition-org.catalogue.libraries.london.ac.uk/td/20655

Góra strony

O autorach

Monika Rzeczycka

Monika Rzeczycka – dr hab., prof. UG, historyczka idei i literaturoznawczyni, badaczka tradycji ezoterycznych w Europie Środkowowschodniej. Pracuje w Instytucie Rusycystyki i Studiów Wschodnich UG. Kierowniczka Laboratorium Niedogmatycznej Duchowości, członkini zarządu i rady naukowej Stowarzyszenia Polskich Badań nad Ezoteryzmem Zachodnim. Redaktor naczelna naukowej serii „Światło i Ciemność”, Kontakt: monika.rzeczycka@ug.edu.pl.

Agata Świerzowska – dr hab., prof. UJ, religioznawczyni, historyczka idei, badaczka tradycji ezoterycznych, ze szczególnym uwzględnieniem historii jogi w Polsce. Pracuje w Katedrze Porównawczych Studiów Cywilizacji UJ, członkini Zarządu Polskiego Stowarzyszenia Badań nad Zachodnim Ezoteryzmem. Autorka książki Joga w Polsce od końca XIX wieku do 1939 roku: konteksty ezoteryczne i interpretacje (2019). Kontakt: agata.swierzowska@uj.edu.pl

Agata Świerzowska

Góra strony

Prawa autorskie

CC-BY-4.0

The text only may be used under licence CC BY 4.0. All other elements (illustrations, imported files) are “All rights reserved”, unless otherwise stated.

Góra strony
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search