Navigation – Plan du site

AccueilNumérosTome CXXVII n°2Joan Larzac (Roqueta), poèta, bib...Joan Larzac, L’an que ven d’onte ...

Joan Larzac (Roqueta), poèta, biblista e escrivan. Una vida d’engatjament

Joan Larzac, L’an que ven d’onte ven : escriure e renaisse sensa relambi

Sylvan Chabaud

Texte intégral

1Una part granda de l’òbra poetica de Joan Larzac foguèt editada dins leis annadas seissanta e setanta, entre la parucion de Sola Deitas en 1962 e Larzac per Larzac en 1976. A la debuta deis annadas quatre vint, un recuelh es vengut compilar l’essenciau de sa creacion literària : Òbra poëtica (Tolosa, IEO, 1986). Dempuèi, leis edicions son estadas mai raras. Fau dire que Joan Larzac s’es consacrat a sa revirada occitana de la Bíblia amb L’Ancian Testament en 2013, puèi Lo Novèl Testament, en 2016. Un trabalh de gigant. Mai quitèt pas d’escriure, sensa relambi. Leis inedichs se son acumulats dins lei diversei revistas literàrias occitanas tan coma dins sei casernets personaus. Notam pasmens lo recuelh poetic Dotze taulas per Nòstra Dòna en 1990, e, mai recentament, la parucion remarcada de Se rauqueja ma votz encò de Letras d’Òc en 2019.

2A costat d’aquela òbra editada, d’un biais, o venèm de veire, desequilibrat, una matèria poëtica inedicha s’es donc fargada, amolonada, au ritme d’una vida d’escritura. Es aquela matèria qu’es estada recampada (coma l’anóncia la presentacion de la darrièra de cobèrta) dins lo darrier libre sieu L’an que ven d’onte ven (2021). Lo recuelh fonciona coma lo receptacle d’una escritura esparpalhada a l’azard dei jorns e deis ans, sens estructura particulara, a primiera vista. Pasmens, un agach rapide portat sus l’ensenhador nos mena a nuançar lei causas. D’efièch, un classament sembla d’èstre estat establit, illustracion d’una volontat d’armonizar l’ensem. Quinas causidas foguèron fachas e de que nos dison de l’arquitectura generala d’una òbra qu’es d’a cavau sus dos sègles ? Lo darrier recuelh poetic de Joan Larzac es una convidacion per un viatge prigond au dintre d’un univèrs literari pacientament elaborat. Recampa de centenats de poèmas que, coma un ceu crivelat d’estelas, o coma l’espirala d’una cauquilha de cagaraula tutejan lo vuege e ensenhan lo camin.

Entre leis ans

  • 1 Mors et vita duello : la mòrt e la vida s’enfrentan, es un extrach d’un cant liturgic gregorian dau (...)

3Dins lo recuelh, una tièra de poèmas pòdon servir d’amiras temporalas e nos permetre de ne situar l’escritura. Lo primier poèma eponim es datat de la nuech entre lo 31 de decembre de 1996 e lo primier de l’an de 1997. Es un tèxte de dobertura que dona lo ton ; quatre quatrins e un tercet dei vèrs corts e rimats i sònan coma dins una cançoneta de cap d’an. Moment de passatge entre doas annadas, espaci transitòri, la nuech de la sant Silvèstre es a l’onor e dobrís la primiera pòrta dau recuelh. La temporalitat es donc mesa en relèu. Lo libre comença amb un cambiament d’annada, coma un lindau entre dos periòdes, a l’encòp fin e renaissença. L’idèa d’entre-dos, d’« entre mitan » es d’alhors au centre de la primiera partida entitolada : « Mors et vita duello1 / Entre mitan mon còr trantalha ». Esperariam la debuta d’una escritura cronologica que seguiriá lo calendier d’una vida, mai non, es justament lo vai-e-vèni, l’anar-retorn que seràn privilegiats. Lo cap d’an es revelator d’una temporalitat ciclica, d’una volontat de borrolar la sageta drecha dau temps istoric que fila :

L’an que ven
d’onte ven ?
de pus luònh que lo vent
e d’el tot sol s’ensenha (vèrs 16-19, p. 7)

4Dins l’estròfa precedenta remarcam tanben l’imatge dau « prèga-dieu » qu’es manjat per la femela e que de sa mòrt se congreia la vida dins la progenitura de venir :

Es qu’es manjat tot viu
coma pel prèga-dieu
lo mascle que l’emprenha ? (vèrs 13-15)

5Aquela ciclicitat se retròba dins lo borrolament dei marcas temporalas dins tot lo recuelh. Ansin, après la fin deis annadas nonanta, lo sonet de la pagina 21 es datat eu de l’« ivèrn 1967-1968 », e lo que seguís de l’an d’après : « Ivèrn 1968-1969 ». Mai tornam a 1968 a la pagina 27, remontam a l’an 2000 a la pagina 35, puèi en 1997 a la pagina 43… Un tèxte de (benlèu) 1958 costeja un poèma de 2020 (p. 199 e 213). Peadas esparpalhadas dins lo debanar d’un ensem poëtic que s’escapa deis encastres cronologics, lei quauquei datas que trobam en signatura son mai que mai de traças d’una escritura omnipresenta dins lo percors de Joan Larzac. Una escritura qu’es, coma un buf, totala, desseparada dau contèxte temporau e donc, per esséncia, universala :

De la pèl de la pèira quant d’annadas de lutz
Per que la lutz traga l’uòlh que la fai èstre ? (vèrs 1-2, p. 149)

6Aquela dimension es fòrt presenta dins lo poèma « La pèira que m’atrai » ont lo ritme binari d’un quatrin en rimas crosadas ven afortir la sensacion d’una renaissença perpetuala, mòrt, vida, vida e mòrt entremescladas per la fòrça circulara dau cant poetic :

Lo cant que me fasètz coma un sablièr caplèva
La sabla de mos mots folhum al vent d’ivèrn
Grana que se soven (lo grelh nais onte crèba)
D’un avenir de mila grans en mila mòrts dobèrt (vèrs 17-20, p. 73)

7Retrobam aquí una idèa que travèrsa l’òbra tota de Joan Larzac ; entre autrei, podèm citar lo darrièr poèma de Se rauqueja ma votz ont l’eternitat ten dins una estona e dins un tèxte liure de tota rima e ponctuacion :

E lo liuç que nos engolís sol nos ne parla
Quand passa lo corrent que tot o ten e mai l’Eternitat (vèrs 8-9, p. 184)

Entre lei fòrmas

8Se la temporalitat es puslèu borrolada, la fòrma dei peças recampadas sembla ben de guidar l’estructura dau recuelh. La primiera part intitolada « Mors et vita duello » es entierament consacrada a una poesia versificada. I trobam de poèmas pron classics coma de sonets o, de còps, de sonets enversats a l’imatge de « Cal èstre desteulat » (p. 39) ont lei dos tercets dobrisson l’ensem quand lei quatrins lo venon barrar dins un desteulatge poetic… L’autor jòga amb la constrencha formala e capita de faire resquilhar son dire dins d’encastres ritmics pron regulars. Lo poèma « Espères pas l’inspiracion » (p. 41) es eloquent, Joan Larzac i multiplica leis encambaments e destrantalha l’òrdre aparent amb soplesa :

Espères pas l’inspiracion espères pas que venga
Se i te vòls banhar, l’aiga de la grand mar
es a tu de li davalar. Sufirà que la prengas
dins lo clòt de ta man. Beu-la d’un glop amar,

t’engolirà. Daissa venir los mots, que son pas teunes
nimai los crits. T’anèsses pas au mens imaginar
que pòscan èstre a digús pus tanpauc. Son seunes
Siás tu que li apartenes e te ven saufinar (vèrs 1-8)

9Lo poèma en tres parts « En memòria de Joan Mozat (p. 45-47) es tanben interessant per sa relativa libertat de rima, jogar amb la constrencha i es tanben jogar amb la melodia. Lei vèrs se respòndon dins un juec d’assonàncias e d’alliteracions emmescladas :

Aquò’s el que te portarà
coma jamai de cap a tus
mas tot cargat de tot ton pes
freule miralh de tot çò qu’es
çò que siás al mitan de tot,
cant d’aucèls, signes d’una faula
que se teis aital bot a bot
s’enrasigant dins la Paraula. (vèrs 31-38)

10Joan Larzac, òme de religion e òme de paraula, acostumat ai dichas publicas, fa sonar son tèxte. Es una poesia qu’es facha per èstre partejada a votz nauta, e aquò s’entend clarament. La constrencha formala es tanben ligada a la materialitat de l’escritura, dona un « còrs » a l’arma de l’inspiracion poetica. L’escriure es una experiéncia concreta, sovent lo tèxte es acompanhat d’una nòta que ne precisa l’origina « materiala ». Ansin, lo poèma « Se m’as fach per aquò » (p. 81) es escrich « sus la darrièra pagina d’Edip Rei » (a la manièra deis ancians que notavan sei poèmas dins lei marges dei primiers libres estampats au sègle xvi…). Mai luenh, la corta peça « Nadal » es dicha compausada sus « una carta postala dels Cèdres jos la nèu » (p. 99).

11La primiera garba de tèxtes versificats laissa la plaça a una escritura mai variada a partir de l’ensem intitolat « Ieu es un autre » que constituís lo segond movement dau recuelh. La rompedura, franca, se fa amb l’insercion d’una pròsa « Miègterranha » (p. 95-97) ont Larzac ditz son estacament a la mar, un estacament viscerau, totau : « Ò mar ! m’enfonsavas las proas de tos batèus coma de cotèls dins lo pitre e lo suau movement de las èrsas las bolegava dins mon còr » (p. 95). D’una mar a l’autra, l’autor laissa anar sa pluma entre la vila de Seta, ciutat de seis originas, e lo Liban que coneis de pròche. Aquela tièra de pròsas ven ritmar tot lo demai dau recuelh en alternant amb de peças poeticas mai cortas. Lo vèrs liure s’installa puèi, dins un encadenament d’instantanèus, fotografias d’instants raubats e tròç de versets lumenós e mistics. La pròsa intitoloda « Palimpsèstes » nos dona una clau per seguir aquela arquitectura sens cronologia que jòga ambe lei fòrmas (p. 185) :

La poesia es palimpsèst. Tot lengatge s’escriu sus’n lengatge esfaçat, e tot libre escafa la totalitat de l’escrich per i subre-impausar un moment de tencha, lèu a son torn patlissenta, de son messatge.

12Lo recuelh fonciona d’aqueu biais, per sus-impressions successivas que recomençan de lònga la teissedura verbala. Es d’alhors un ensem de saumes que venon clavar, just avant lo polit e lòng poèma dedicat a la vila de Montpelhièr, lo libre tot. Re-escriure lo saume, coma Garròs, Mistral, Delpastre e tan d’autreis escrivans occitans : es a dire trobar un buf, una regularitat d’escritura que, lentament, esposa la respiracion umana (Gasiglia 2005).

Entre lei ribas

13Avèm evocat Mediterranèa. L’« entre mitan » es tanben espaciau. Dins la teissedura poetica, dins lo vai-e-vèni, se dessenhan lei camins d’un òme entre Occitania e Orient e la mirgalhadura aparenta dau recuelh es a l’imatge, en fach, d’un dialòg entre lei ribas. Joan Larzac escriu seis espacis, sei diferents ostaus e s’installa dins l’entre - dos. L’evocacion dau rèire país eraurés dins « Ai totjorn l’ostal a Condadas » (p. 35) sona coma la recèrca d’un refugi :

Pertot ai daissat de pluma
de pertot ont ai escapat
pertot ont ai daissat de pluma
ai somiat del lum que s’aluma
al sol luòc que me siái trapat (vèrs 6-10)

14Montpelhièr ten una plaça bèla, mai l’agach de l’escrivan es lucid e agusat sus lo devenir d’una ciutat « malauta » dins lo poèma « Lo cementèri d’Antigona » :

Es malauta de tròp de sadol
pel ventre sos budèls espètan
e dins sa tèsta pren lo bolh
lo brandol de la brandoleta. (vèrs 5-8, p. 33)

15L’autor de Dotze taulas per Nòstra Dòna, recuelh sus la ciutat lengadociana (mai tanben sus l’escambi e, notadament, lo bessonatge amb Tiberiada, Barcelona e Heidelberg) acaba d’alhors son recuelh L’an que ven d’onte ven amb lo grand poèma final : « Per las carrièiras d’aur de Montpelhièr » ont un refranh testard quita pas de martelar : « De Pèire d’Aragon, pèiras de Magalona, / sovenga-vos sovent… » (vèrs 15-16). Montpelhièr, sus lo camin de la sau, vila que fa resson amb Ghazir, un vilatjòt de montanha libanés au còr de « Ghazirianas », poèma bastit en nòu estròfas que rajan coma una cascada : « se damna al ras d’un riu la flaüta d’un pastre / e la filha es cascada e fuòlha davalant » (vèrs 18-19, p. 15).

16Sovent Joan Larzac es entre dos mondes dins son darrier recuelh, mai lo poèma es capable de fusionar l’espaci e lo temps, ansin l’imatge « d’un solelh còl trencat » sus las « bèrcas / del Carós » evòca una auba dins lei montanhas lengadocianas qu’es tanben « jorn naissent » entre lei decenias dins lo poèma « Guilhotina de la nuòch » (p. 137) qu’es escrich d’a cavau sus trenta ans : « 1970-2020, entre Ardoana e Sant Jòrdi ». Una peça intitolada « Cardons » datada de 1988, signada de Barqa en Palestina, debana quatòrtze vèrs que descrivon lei varietats de cardons dins una dança botanica que s’acaba dins una « galaxia / dessenhant las ensenhas de sas flors » (vèrs 11-12, p. 151), pensam ai cardabèlas de Larzac, segur, de l’autra man de la mar e dei causses. Lo « Larzac » que Joan ne faguèt son nom de pluma e que retrobam dins lo poèma « Larzac (2013) » ont es encara, e tornamai, question d’Ardoana, lo vilatjòt de la valada de Jaur ont l’autor s’es « sentit del còp pas qu’Occitan » (vèrs 11-12, p. 301). Dins « l’entre mitan » i a donc de luecs d’ancoratge, d’amiras o de territòris ont, coma a la fònt, l’escritura tòrna sempre. Es pas anecdotic de trobar au còr de l’òbra (paginas 156-159) la « Gara de Seta » : un poèma de partença e de retorn, un centre de monde e un imatge de la dualitat, de l’entre dos justament :

I a pas qu’una gara dins lo mond. La gara de Seta. Non pas que totas las garas siagan encara aquela gara, unica e reduplicada. Las autras son pas que garas de passatge o se i tenes d’arribada. Pòdes totjorn arribar de pertot. Partisses pas que de Seta.

Es aquí solament, quand tot d’un còp quicòm se destrantalha en dejost de tu e que l’espaci se met a bolegar e que t’estripas e que siás a l’encòp d’un costat e de l’autre. D’un costat e de l’autre de tu. (linhas 1-7, p. 157)

17Seta, l’emborígol, d’ont tot part e tot reven. L’evocacion dei paisatges es tanben un movement en bocla, un cicle. Lo ceucle es l’imatge que tòrna lo mai sovent coma dins lo poèma dedicat a la circulada dau Poget (p. 265) :

Dins nòstra circulada
aicí coma pertot la vida
veiretz que tant que vira
fai de torns. (vèrs 11-14)

Entre leis òmes

18Lo temps, l’espaci, lo poèma : tot se mescla dins un capelet de paraulas desgrunadas au ritme de l’existéncia. E dins cada tèxte vesèm aparèisser de caras de femnas e d’òmes, de siloetas passadissas o de mans sarradas. Joan Larzac, òme de fe, s’adreiça ais òmes. Pas de temps, pas de luec, podriam quitament apondre : pas de Dieu sens umanitat… La natura, quand sembla vueja de tota preséncia umana, es en fach marcada a jamai per lei « mesuras » d’un còrs (p. 19) :

La fòrma de ton còrs dins los blats jaguts
onte per me’n vestir prenguèri tas mesuras
seriá silenci al mitan del fregar de las espigas
s’èra pas lo bronzinadís d’aquela abelha. (vèrs 1-4)

19Emai absent e silenciós, desparegut, l’òme rèsta e s’incarna dins lo païsatge, a l’imatge de l’amic Jòrgi Rebol per exemple, dins lo poèma : « Tu totjorn siás aquí ». Jòrgi Rebol coma una « isla », una amira segura dins lo debanar deis ans : « Tu totjorn siás aquí, imbrandable, calanca » (p. 51). Sovent lei pichòtas peças dedicatòrias semenadas dins l’òbra tota, a l’azard deis anniversaris o dei sovenirs, son de vertadiers cants de fraternitat (p. 53) :

Sòrre, quant siam de fraires, de quant fraires !
nascuts que siam de la metèissa tèrra, e de pertot,
apelats a montar, del gèste qu’an los semenaires
quand i mandam sa grana, al cèl, a l’autre bot ! (vèrs 1-4)

20Leis occitanistas, segur, tenon una plaça bèla dins aqueu recuelh mirgalhat que recampa tan d’annadas d’escritura e de militantisme infatigable. D’aqueu biais, la figura de Francés Fontan es au còr d’un poèma en vèrs rimats qu’encadena sièis quatrins evocant « lo sang d’un pòble transfusat » dins una lausenja de la faternitat umana. Fontan i apareis coma « donaire universal » (p. 55). Mai luenh, un tèxt dedicat a Sèrgi Viaule reven d’alhors sus la metafòra de la sang per celebrar lo jorn que l’autor se vei desliurar son « passapòrt libanés » (p. 183). La poesia de Joan Larzac es plena deis autrei, virada vèrs l’alteritat. Dins sa memòria, de personatges demòran estampats, coma la « Tatà Germana » a laquala s’adreiça au futur dins una escritura dau sovenir que mescla passat, present e avenidor : « Butaràs lo portanèl / e me porgiràs una d’aquelas peras / que las dison fondentas » (vèrs 2-4, p. 131). Son d’alhors aquelei personatges de l’enfança que dònan carn a la lenga d’òc de Larzac, de personatges que sèrva au mai prigond de son èstre, coma un tresaur. L’autor comunica amb lei sieus, parla a sei « mòrts » que semblan ben vivents. La cabussada interiora es una questa dei mòts mai tanben una reflexion sus l’escafament dei paraulas d’òc (p. 181) :

Es pas vertat que pensi dins ma lenga
me cal davalar al cavòt
per retrobar al fons de ieu
aquel mond ensebelit
ont lo papà e la mamà e l’oncle Gabrièl
tatà Germana, Estòqui
los de Cofolèus los del Pont
los d’una Occitania
en trin de s’enfonsar
encara a quauques grases gaireben
al ras de la carrièra. (vèrs 1-11)

21Au dintre d’eu, Joan Larzac cèrca totei lei femnas e totei leis òmes que l’an noirit e que còmptan per ne remontar l’aiga de sa lenga. Se’n va cercar tot un pòble coma se’n va se cercar eu meteis. Segur, la cara dau fraire, Ives Roqueta, apareis clarament. La partida VI, intitolada « Poèmas per Ives » desplèga en 9 peças un omenatge esmovent a l’òme e a son òbra. Coma Reboul, lo fraire contunha de viure, es present e « parla encara » (p. 293). Una votz e un visatge que demòran e marcan son quite rebat :

D’ont mai va, d’ont mai en m’espiant dins la glaça
Trapi que sèmbli ieu a mon fraire enanat. (vèrs 1-2, p. 293)

22Simetria : l’entre mitan, l’entre dos, es tanben la frairetat, la dobertura totala a l’autre que finís per viure en se. Joan e Ives, doas caras e una vida per la lenga e la poesia. Aquela fusion, qu’es pas unitat mai ben comunion, es omnipresenta dins l’òbra.

  • 2 Feuillet 2008 : « l’escargot est une figure christique : s’enfermant dans sa coquille comme dans un (...)

23Entre lo temps e lei fòrmas poeticas, entre lei ribas e leis òmes, una energia passa e alimenta lo movement d’un recuelh que s’enrotla sus eu meme. Lei tèxtes, maugrat la distància temporala que, sovent, lei dessepara, se fan resson e se dònan la man, s’amagestran leis uns deis autrei. Leis òmes se fan fàcia e se mandan la man, en delai de l’abséncia e maugrat lo gorg de la perda. Tot se ten. Aquel envirolament, aquel entortilhament son d’alhors ben illustrats per lo títol : L’an que ven d’onte ven en fòrma de provèrbi boclat. L’escritura de Joan Larzac ditz la renaissença perpetuala : e cada poèma es una vertadièra resurreccion. La « cagaraula » n’es lo simbòle crestian perfièch2. Aquel animau que reven a la vida a cada plueia, après la secaresa, rescondut dins sa clòsca (p. 127) :

La pluòja sola me fa sortir de ma clòsca
Vaissèl sens entrava

Empacha pas que monti al pus cap de mon fenolh
A la rara onte nos pòrta a totas la talent
E retombi
Cauquilha mas pas voida
S’emplena d’aigatge e lo cèl s’envertolha
Dins mos replècs
Me preni per la tèrra tota. (vèrs 7-15)

24Lo monde dins una cauquilha e lo ceu encloscat. Lo monde entier dins la paraula. La poesia de Larzac laissa la linearitat per causir l’espirala. La lectura ne deven varalh volontari, de peça en peça e d’òbra en òbra, a rebors de tota cronologia e sensa confinhas.

L’an o l’an pas, passat o pas
çai siás sai pas ni quand ni quora
sul pont ont l’aiga passa pas
mas ont passa lo que demora. (vèrs 25-28, p. 93)

Haut de page

Bibliographie

Feuillet, Michel, 2008. « Le bestiaire de l’Annonciation, l’hirondelle, l’écureuil, l’escargot et le chat. “Métaphores animales et animaux symboliques” », Italies 12, 231-242, disponible en ligne : https://0-doi-org.catalogue.libraries.london.ac.uk/10.4000/italies.2155.

Gasiglia, Rémy, 2005. « Émergence d’un genre ? Les psaumes dans la littérature occitane des xixe et xxe siècles », in : Les Genres littéraires émergents. Textes rassemblés et présentés par Jean-Marie Seillan, Paris, L’Harmattan,p.  201-225.

Larzac, Joan, 1962. Sola Deitas, Toulouse, IEO, Messatges.

Larzac, Joan, 1976. Larzac per Larzac, Ardouane, 4 vertats.

Larzac, Joan, 1986. Òbra poëtica, Toulouse, IEO.

Larzac, Joan, 1990. Dotze taulas per Nòstra Dòna, Montpellier, IEO et Ceucle Occitan.

Larzac, Joan, 2013. La Bíblia, Ancian Testament, Toulouse, Letras d’oc.

Larzac, Joan, 2016. La Bíblia, Novèl Testament, Toulouse, Letras d’oc.

Larzac, Joan, 2019. Se rauqueja ma votz, Tolosa, Letras d’òc.

Larzac, Joan, 2021. L’an que ven d’onte ven, Besièrs, E…rau edicions.

Haut de page

Notes

1 Mors et vita duello : la mòrt e la vida s’enfrentan, es un extrach d’un cant liturgic gregorian dau sègle XI, Victimæ paschali laudes.

2 Feuillet 2008 : « l’escargot est une figure christique : s’enfermant dans sa coquille comme dans un tombeau pendant tout l’hiver, pour ensuite renaître tous les ans à Pâques — le 25 mars — il rappelle la mort et la résurrection du Sauveur ». Notons, également, la tradition de la « procession aux escargots » qui était bien présente en Occitanie, notamment à Saint-Guilhem-le-Désert, où pour la nuit du Jeudi saint l’on défile dans les rues illuminées par des bougies faites de coquilles d’escargots retournées et pleines d’huile alignées sur les rebords des fenêtres.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Sylvan Chabaud, « Joan Larzac, L’an que ven d’onte ven : escriure e renaisse sensa relambi »Revue des langues romanes [En ligne], Tome CXXVII n°2 | 2023, mis en ligne le 01 décembre 2023, consulté le 21 juin 2024. URL : http://0-journals-openedition-org.catalogue.libraries.london.ac.uk/rlr/5618 ; DOI : https://0-doi-org.catalogue.libraries.london.ac.uk/10.4000/rlr.5618

Haut de page

Auteur

Sylvan Chabaud

Université Paul-Valéry Montpellier 3, ReSO UR 4582

Articles du même auteur

Haut de page

Droits d’auteur

CC-BY-NC-ND-4.0

Le texte seul est utilisable sous licence CC BY-NC-ND 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont « Tous droits réservés », sauf mention contraire.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search